<bgsound src="sher.wav" loop="infinite">
 
کاروبارو فیقهی ژنان
جیابوونەوەی ژن و پیاو (تەڵاق)..! بەشی چوارەم

جیابوونەوەی ژن و پیاو (تەڵاق)..!

بەشی چوارەم

ئینجا تەڵاقی سوننی دەبێتە دوو بەشەوە: (أحسن) و (حسن). 

تەڵاقی (ئەحسەن) ئەوەیە: کە مێرد یەک تەڵاقی ژنەکەی بدا‌و، ژنەکەش لە سووڕی مانگانەیدا نەبێ‌و سەرجێیشی لەگەلڕ نەکردبێت، واتە: ئەمە باشترین و پەسەندتریی جۆرەکانی شێوەی تەڵاقدانە. چونکە ھاوەڵان – خودایان لێ ڕازی بێت – ھەمیشە ئەوەیان لا پەسەند بووە کە ژنان یەک تەڵاق بدرێن، ئەو کات لەبەردەم ژن و پیاوەکەدا فوورسەت ھەیە و دەتوانن پەشیمان ببنەوەو بۆ جارێکی تر ژن و مێردی دەست پێ بکەنەوە.

تەڵاقی (حسن)یش ئەوەیە کە مێرد بە سێ جاران و لە سێ (طھر)داو ھەر جارەی تەڵاقێکی ژنەکە ی بدات، ئەگەرچی پێشەوا (مالیک) ئەمەش بە(بیدعە) دادەنێ، چونکە ئەو دەڵێ تەڵاقدان دەبێ ھەر بەیەک تەڵاق بێت.

دووەم: تەڵاقی بیدعیی: تەڵاقی بیدعیش ئەوەیە کە بەیەکجار ھەر سێ تەڵاقەکەی بدات. بێگومان تەڵاق لەو حاڵەتەدا،یان لە حاڵتی (حەیز)دا، یان لە حاڵتی (طھر)ێکدا مێرد سەرجێی لەگەلڕ کردبێت، کارێکی حەرام و قەدەغە کراوە.. چونکە بە پێغەمبەریان  راگەیاند کە فڵانەکەس ھەر سێ تەڵاقەی ژنەکەی داوە! ئەوسا ئەویش تووڕە بوو ‌و ھەڵسایەوە‌و فەرمووی: ((أیلعب بکتاب اللە وأنا بین أظھرکم)) ئایا ئەوە مەسخەرە بە قورئان دەکرێ، کە ھێشتا من ماوم و نەمردووم؟! پیاوێک لە ئامادەبووان ھەڵساوەو گوتی: ئەی پێغەمبەر! ئەرێ نەچم لە باتی ئەو گوناحەی بیکوژم؟. ئیتر زاناکانیش لەمەوە دەکەونە کێشەوەو دەڵێن: ئاخۆ ئەو تەڵاقە بکەوێ، یا نەکەوێ ؟ ھەر لەمەیشەوە بوونەتە سێ دەستەوە:

دەستەی یەکەم- کە (شیعەی ئیمامیش) لەم دەستەیەن– دەڵێ: ھیچ تەڵاقێکی پێناکەوێت. 

دەستەی دووەم- کە ھەر چوار پێشەواکە لەم دەستەیەن - دەڵێ: ھەر سێ تەڵاقەکە دەکەوێ.

دەستەی سێیەم- (کە لەسەردەمی پێغەمبەر‌و خیلافەتی ئەبووبەکرو سێ سال لەخیلافەتی عومەر کاری پێکراوەو ئێستاش زۆرینەی شیعەی ئیمامی رایان وایە) دەڵێ: یەک تەڵاقی (رەجعیی) پێدەکەوێت. سەرەڕای (ئیبن تەیمیە)و (ئیبن قەییم)ی شاگردیی. بێ گومان ھەر یەکەش لەم سێ ڕایە بەڵگەی خۆیانیان ھەیەو لە جێگەی خۆیدا باسیانکردووە، بەڵام ئێمە لەبەر ئەوە باسەکەمان درێژتر نەبێ کورتمان کردەوە. لەناو زاناکاندا کێشەیەک نییە کە ھەر کەسێک بە شێوەی (سوننی) تەڵاق نەدات بە گوناحبار دەژمێردرێ، بەڵکو کێشە لە کەوتن و نەکەوتنی تەڵاقەکاندایە. ھەر چوار مەزەبەکە (حەنەفیی، مالیکیی، حەنبەلیی، شافیعیی) دەڵێن ھەر چەند تەڵاقەکە بیدعیش بێت، ھەر دەکەوێ. جەماوەری شیعەی ئیمامی و (ئیبن حەزم) و (ئیبن تەیمیە)و قوتابخانەکەی ئیبن تەیمییە دەڵێن: یەک تەڵاقی رەجعیی پێدەکەوێ، ھەر کەسیش لەجێگەی خۆیدا، درێژەی بە بەڵگەی خۆی داوە.

(المُفصل فی أحکام المرأة...) دەڵێ: (ئیمامی طحاوی) دەڵێ: دەستەیەک پێیان وایە کە ئەگەر پیاوێک بەیەکجار سێ تەڵاقەی خێزانەکەی بدات، یەک تەڵاقی دەکەوێت، بەڵام زۆربەی زانایان دەڵێن: ھەر سێ تەڵاقەکەی دەکەوێت).

(ئیبن تەیمییە) دەڵێ: (وإن طلقھا ثلاثا فی طھر واحد بکلمة واحدة او کلمات مثل أن یقول: أنت طالق وطالق وطالق. فھذەِ للعلما‌ء - من السلف والخلف - فیە ثلاثة أقوال، سوا‌ء کانت مدخولا بھا أو غیر مدخول بھا... وھذەِ الأقوال ھي:

الأول – أنە طلاق مباح لازم، وھو قول الشافعی وأحمد فی الروایة القدیمة منە، إختارھا الإمام الخرقی الحنبلی.

الثانی – أنە طلاق مباح لازم، وھو قول مالک وأبی حنیفة وأحمد فی الروایة المتأخرة عنە، وھو منقول عن کثیر من السلف من الصحابة والتابعین.

الثالث – أنە طلاق محرم، ولا یلزم منە إلا طلقة واحدة. وھذا القول منقول عن طائفة من السلف والخلف من أصحاب رسول اللە   مثل الزبیر بن العوام، وعبدالرحمن بن عوف. ویروی القولان عن علی وإبن مسعود وإبن عباس. وھو قول کثیر من التابعین ومن بعدھم مثل طاوس ومحمد بن إسحاق، وھو قول داود – صاحب المذھب الظاھری – وأکثر أصحابە، وھو قول بعض أصحاب أبی حنیفة ومالک وأحمد بن حنبل. ویروی ذلک عن أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین، وابنەُ جعفر بن محمد، ولھذا ذھب إلی ذلک من ذھب من الشیعة.

الرابع – وأما القول الذی قالە بعض المعتزلة والشیعة، وھو أنە لایلزمە شی‌ء. فھذا لایعرف عن أحد من السلف. (مجموعة الفتاوی شیخ الاسلام ابن تیمیة/ المجلد:٣٣ص٨-٩.

کورتەی بۆچوونی (ئیبن تەیمیە) ئەمەیە کەدەڵێ: ئەگەر ژنێک – سەرجێی لەگەلڕ کرابێ، یا نا – مێردەکەی لە (طھر)ێکدا سێ تەڵاقەی بدات بەیەک ڕستە، وەکو ئەوە بڵێ: (أنت طالق ثلاثا) یان بە ھەر جۆرێکی تر،سەبارەت بەمە زانایانی (سەلەف) ‌و (خەلەف) سێ قسەیان ھەیە:

یەکەم – دەڵێن: تەڵاقی وا موباحەو تەڵاقەکەشی دەکەوێ. ئەوەش قسەی ئیمامی شافیعیی‌و ڕیوایەتێکی کۆنی ئیمامی ئەحمەدی حەنبەل.

دووەم- دەڵێ: ئەو تەڵاقە حەرامەو لەگەڵ ئەوەشدا دەکەوێ. ئەمەشیان وتەی (ئیمامی مالک،ئیمام ئەبوو حەنیفە،ئیمام ئەحمەد) لە ڕیوایەتێکی ئەم دوایییەیدا‌و، زۆربەی (سەلەف)ی ھاوەڵان‌و پاشینانیش پەسەندیان کردووە. 

سێیەم – دەڵێ: تەڵاق بەو شێوەیە حەرامە، بەڵام یەک تەڵاقی پێدەکەوێ. ئەم بۆ چوونەش لە تاقمێک لە ھاوەڵانەوە وەرگیراوە، وەکو: (زوبەیر‌و عبدالرحمان). وە لە (عەلی کوڕی ئەبوو تالیب)‌و (ئیبن مەسعوود) ‌و (ئیبن عەباس)یشەوە ھەردوو بۆ چوونەکە ھاتووە، کە ئەمەیش قسەی زۆربەی پاشینان‌و پاشینانیانە وەکو (تاووس، محمد ئیبن ئیسحاق، داودی (ظاھری) خۆی زۆرینەی ھاوەڵانی.... وەلە ھەندێ لە ھاوەڵانی (ئەبوو حەنیفە)‌و (مالیک)‌و (ئەحمدی حەنبەل)یشەوە ریوایەت کراوە، وە لە (ئەبوو جەعفەر- محمد بن علی بن الحسین – و (ئیبن جعفر بن محمد)یشەوە ھاتووە، لەبەر ئەمەیشە کە برایانی شیعە ھێندێکیان بۆچوونیان وایە.

چوارەم – ڕاوبۆچوونی ھەندێ (موعتەزیلە) ‌و (شیعە)یە کە دەڵێن بە رستەی (أنت طالق ثلاثا فی مجلس واحد) ھیچ ئاسەوارێکی لێناکەوێتەوە. واتە: تەڵاقی پێناکەوێت،بەڵام ئەم قسەیە لە ھیچ کەسێک لە (سەلەف)ەوە نەکەوتۆتەوە.

(ئیبن قەییم)یش سەبارەت بە قسەیەکی ئاوا کەدەڵێ: (أنت طالق ثلاثا بکلمة واحدة) دەڵێ چوار قسە ھەیە، ئەمیش لە ڕاوبۆچوونەکانی (ئیبن تەیمیە) دەچێ، ئەگەرچی جیاوازییەکیش ھەبێ. (المفصل) لەسەر باسەکەی دەچێ و دەڵێت: (قول الجمھور: وقوع الطلاق ثلاثا بلفظ الثلاث).

لە کتێبە فیقھیەکاندا ھاتووە: کە سێ تەڵاقە، ئەگەرچی بەیەک ڕستەش بێت، وەکو (أنت طالق ثلاثا) بەلای ئیمامی شافیعی‌وئیمامی مالیک‌و (ئیبن حەزم)ـەوە دەکەوێ‌و (بیدعە)ش نییە، وە بەلای (حەنەفی)‌و(زەیدیی)یەکانیشەوە دەکەوێ، بەڵام بە (بیدعە)ی دادەنێن. بەلای (حەنبەلیە)کانیشەوە ھەر سێ تەڵاقەکە دەکەوێ، بەڵام لەڕیوایەتێکدا بە (بیدعە)ی دادەنێن، لە ڕیوایەتێکی تردا بە (بیدعە)شی نازانن. (جەعفەر)یەکانیش ھەراو کێشەیانە تێیدا، ئەگەرچی زۆرینەیان دەڵێن: یەک تەڵاق دەکەوێ.بەڕێز (عبد الکریم زەیدان) پێش ئەوە قسەی پەسەند لەو قسانە ھەڵبژێرێ دەڵێ: ئەم مەسەلەیە، مەسەلەیەکی ئیجتیھادی خیلافیە، کەوا بوو دروست نییە تانەو تەشەر لە ھیچ خاوەن قسەیەک – لەوانە – بدرێت، ھەر وەک ڕەوانیە بەھیچ کامێکیان بڵێیت: (شاذ)ـە، یان ھەندێ قسەی ناشیرینیان ئاڕاستە بکرێ.

وە دەتوانرێ – بەپێی ھەڵبژاردنیان – کار بەھەر یەک لەوانە بکرێ، واتە: ئەوەیان کە دەڵێ: ھەر سێ تەڵاقەکە دەکەوێ، یان ئەوەیان کە دەڵێ: یەک تەڵاق دەکەوێ، چونکە لەپێشەوە باسمان کرد کە ھەر قسەیەکیان چەندین ھاوەلڕ‌و زانای پاشینان خاوەنینی‌و ھەر کەسیش بەڵگەی خۆی ھێناوە.. ئەو قسەیە نەبێ کە دەڵێ: (أنت طالق ثلاثا) ھیچ تەڵاقێکی پێناکەوێ، چونکە ھیچ بەڵگەیەکی بەدەستەوە نییە.

پاشان (زەیدان) دەڵی: (والذی أمیل إلی الأخذ بە من ھذە الأقوال التی ذکرناھا، ھو القول بأن الطلاق الثلاث بلفظ واحد، أو بتکریر لفظ (أنت طالق) ثلاث مرات فی مجلس واحد، أن الطلاق بھاتین الصیغتین یقع واحدة رجعیة، وھذا القول أرفق بعامة المسلمین وأقرب إلی تحقیق المصلحة المشروعة للأسرة المسلمة، بالإضافة إلی مالھذا القول من مستند شرعی قوی). واتە: لەبەر بارسووکی بەکاروباری موسڵمانان‌و ڕەچاوکردنی بەرژەوەندییەکانی خێزانە موسڵمانەکان،من بۆ خۆم ئەو قسە ھەڵدەبژێرم کە دەڵێ ئەو ڕستەیە یەک تەڵاقی ڕەجعیی پێ دەکەوێت.

بەڕێز دکتۆر (مصطفی الزلمی) دەڵێ: الترجیح: إننی لست من أھل الترجیح ولا أدعی ذلک، ولکن ترجیحی ھذا لیس الا إعادة مختصرة لما قالە السلف والخلف بصرد ھذە المسئلة الخطیرة فی حیاة الملایین من المسلمین...واتضح لنا من الإستعراض السابق أنھامسئلة خلافیة منذ صدر الاسلام إلی یومنا ھذا، وتبین لنا أن أدلة کل طرف ھی أدلة ظنیة لاتدل علی الحکم دلالة قطعیة، إذن حکم المسألة متنازع فیە...) واتە: ئەگەرچی من خۆم بە ئەھلی (تەرجیح) نازانم، بەڵام کورتەیەکی ڕاوبۆچوونی زانایانی (سەلەف)‌و(خەلەف)م لەم مەسەلەدا ھێناوەودەڵێم: ئەم مەسەلە سامناک‌و گرنگە لە ژیانی ملیۆنەھا موسڵماندا... وە بەشەن و کەو کردنی بەڵگەی زاناکاندا دەردەکەوێت ھەر لەسەرەتای ھاتنی ئیسلامەوە تائێستا ئەم مەسەلەیە، مەسەلەیەکی (خیلافییە)، وەبەڵگەی ھەر لایەکیشیان (ظنیە)‌و ناگاتە پلەی (قطعیی) و ھەریەکەشیان ھەڵدەگرێ ڕاست بێ و، ھەڵیش دەگرێت (خەگڕ) بێت.. جا ئەو بەڕێزە بۆ پشتگیری لە بۆچوونەکەی پتر لە (١٤) بەڵگە لە کتێبەکەیدا دێنێتەوە، بەڵام لێرەدا دەرفەت نییە بییان ھێنین. 

تێبینی:

منیش وەکو خەمخۆرێکی ئیسلام، داوا لە ھەموو زاناو دانا بەڕێزە ئیماندارەکان دەکەم، بەچاوێکی حورمەت‌و ڕێزەوە تەماشای ھەموو زانایانی پێشوو بکەن، ئەوانەیان ھەردەم لەبەر ڕۆشنایی ئایەت‌و فەرموودەکاندا، لە ھەوڵدا بوون بۆ (استنباط) و (اجتھاد) بۆ پێشھاتەکان، وەبە چاوی ئیعتیبارەوە سەیری ڕاوبۆچوونی موجتەھیدەکان بکرێ، بەتایبەت ئەو مەسەلانە کە ئیجتیھادیی‌و خیلافین، وە پێویستە بە لێزانانە مامەڵە لەگەلڕ ڕاوبۆچوونە جیاوازەکان بکرێ، وە ڕای ھەرکامێکیان بۆ جێگاو شوێنی خۆی سوودی لێ وەربگیردرێ، وە با سەیری خاوەن کێشەکە بکرێ، بزانرێ ئەگەر پیاوێکی صاڵح‌و چاک‌و منداڵدارە، یان پیاوێکی خراپ‌و تەڵاقخۆر‌و مەشروبخۆرە، بۆ ھەرکامێکیان فەتوایەک ھەڵبژێردرێ پڕ بەکاڵای! پێویستە ئێمە ئیسلام زۆر بەڕێزترو گەورەتر لە (مەذاھیب)ـەکان تەماشا بکەین، وەسەیری جیھاد‌و میحنەت‌و دڵسۆزییان بۆ شەریعەتی ئیسلام بکەین، پێویستە (تعصب)‌و دەمارگیریی مەزھەبی وەلا بنێین، پێویستە تەماشای بەھێزیی‌و لاوازیی فەتواکە بکەین، ئیتر خاوەنەکەی لەھەر مەزەبێک ببێ. پێویستە ئەمڕۆ بە لێزانانەتر بڕۆینە گۆڕەپانی ژیانەوە، تا بتوانین سوود لەو ھەموو قوتابخانە فیقھییانە وەربگرین خۆیان ماندو کردووە بۆ ئیسلام، چونکە ھەموویان ماڵی ئیسلامن‌و، بەپێی (إختلاف أمتی رحمة)یش بێت – ئەگەرچی لاوازیشە - دەتوانرێ بۆ ھەر بوارێک سوود لە فەتوای یەکێ لەو بەڕێزانە وەربگیردرێ، بەتایبەتی لەبەر ئەمە کە ھەر یەکەیان بەڵگەی ھەیە‌و، مەسەلەکەش خیلافییە‌و بەڵگەکانیش (ظه‌ننی)ین، نەک (قەطیعیی).

نووسینی: شێخ ئەحمەد کاکە مەحموود - کتێبی/ ژنان و کاروباری ژنان لە ئیسلامدا

   ‌ 4370 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌
26/07/2016

هه‌موو مافه‌کان پارێزراوه بۆ ماڵپه‌ڕی مامۆستا مه‌لا ئه‌حمه‌د کاکه محمود - ساڵی دامه‌زراندن: 1428 - 1439 / 2008 - 2018
Create By: Telerik For IT Solutions
Facebook